2026 оны наймдугаар сарын 17-28-ны өдрүүдэд Улаанбаатар хотноо НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх конвенцын Талуудын 17 дугаар бага хурал болж байна. Дэлхийн 197 талын төлөөлөл ирж, түр барилга босож, хөтөлбөр дүүрэн хуралдаан өрнөж байгаа нь мэдээж том үйл явдал. Гэхдээ хурал зохион байгуулсан нь өөрөө газар сэргээсэн гэсэн үг биш. Зочид буудал дүүрснээр бэлчээрийн даац нэмэгдэхгүй, индэр дээр амлалт хэлснээр говийн худгийн ус цэнгэгшихгүй. Тэгэхээр монголчуудын хүлээлт нь “хурлаа сайхан хийчихлээ” гэдэг магтаал биш, хурлын дараа хэмжиж болох үр дүн байх ёстой.
Эхлээд бид өөрсдийнхөө асуудлыг тоогоор зөв нэрлэж сурах хэрэгтэй. COP17-ийн үеэр танилцуулсан шинэчилсэн Цөлжилтийн атлас Монгол орны нутаг дэвсгэрийн 81.9 хувь нь цөлжилт, газрын доройтолд тодорхой хэмжээгээр өртсөн гэж мэдээлэв. Харин Монгол Улсын UNCCD-д өгсөн 2022 оны үндэсний тайлангийн НҮБ-ын стандарт үзүүлэлтээр 2019 онд нийт газар нутгийн 23.4 хувь буюу 36.26 сая га газар доройтсон гэжээ. Энэ хоёр тоо заавал нэг нь худал гэсэн үг биш. “Өртсөн нутаг”, “доройтсон газар”, үнэлсэн хугацаа, шалгуур нь өөр байж болно. Харин төр нэг тоог айлгахдаа, нөгөөг тайлагнахдаа хэрэглээд байвал бодлогоо юугаар хэмжих вэ? COP17-оос үлдэх хамгийн эхний хөрөнгө нь нийтэд нээлттэй, нэг аргачлалтай, жил бүр шинэчлэгддэг газрын төлөв байдлын данс байх ёстой.
Усны асуудал үүнээс ч бодит. ДЭМБ-ын Монгол дахь мэдээллээр Говийн бүсийн хэрэглээний усны 80 орчим хувь нь газрын доорх эх үүсвэрээс хамаардаг бөгөөд эрдэсжилт өндөр учраас усны чанар олон газарт шаардлага хангалтгүй байдаг. Дэлхийн банкны үнэлгээгээр Өмнөд говийн томоохон гүний усны нөөцийн ихэнх нь “чулуужсан” буюу хүний амьдралын хугацаанд нөхөн сэргэхгүй, хязгаартай нөөц юм. Уул уурхай, хот суурин, малчид нэг сав газрын усыг зэрэг хэрэглэж байгаа нөхцөлд ус бол зөвхөн байгаль орчны биш, эдийн засаг, эрүүл мэнд, орон нутгийн итгэлцлийн асуудал болжээ.
Говийн аймгуудад өвчлөл өндөр, үүний шалтгаан нь ус гэж шууд хэлэхэд амархан. Гэхдээ аймгийн өвчлөлийн ерөнхий тоог усны чанартай шууд холбохын тулд усан дахь бодисын найрлага, хүн амын өртөлт, нас, амьдралын хэв маяг зэрэг олон хүчин зүйлийг хамтатгасан эрүүл мэндийн судалгаа хэрэгтэй. Баримтгүй сүржигнэх нь асуудлыг шийдэхгүй. Харин аймаг, сум, худгийн түвшинд усны чанарын шинжилгээг тогтмол нийтэлж, эрсдэлтэй цэг бүрт цэвэршүүлэх технологи, ашиглалтын зардал, хариуцах эзнийг тодорхой болгох нь шийдэл. Хүн уух усныхаа шинжилгээг мэддэггүй байж дэлхийд цөлжилтийн бодлого заах нь нэг л зохимжгүй.
Тэгвэл Хэрлэн-Говь буюу өнөөдрийн Хэрлэн-Тооно чиглэлийн төсөл энэ асуудлыг шийдэх бодит боломж мөн үү? Мөн. Төслийн үндсэн санаа нь Хэрлэн голын урсацад тохируулга хийж, шар ус болон борооны үерийн үеийн усыг хуримтлуулан, битүү хоолойгоор Зүүн болон Говийн бүсийн хот суурин, иргэд, мал аж ахуй, үйлдвэрлэлд хүргэхэд оршино. Засгийн газрын мега төслийн танилцуулгад олон жилийн дундаж урсацын 5-9 хувийг дамжуулахаар тооцсон байна. Энэ төсөл хэрэгжвэл Говийн нөхөн сэргээгдэхгүй гүний усны нөөцөд ирж буй дарамтыг бууруулж, хүн амын ундны усны баталгааг сайжруулан, шинэ суурьшил, үйлдвэрлэл, ногоон байгууламж, газрын нөхөн сэргээлтийн усны суурийг нэг дор тавих боломжтой. Тиймээс үүнийг зөвхөн уурхайд ус хүргэх хоолой гэж харах нь хэтэрхий явцуу; Монголын усны нөөцийг газарзүйн хувьд тэнцвэржүүлэх үндэсний хэмжээний дэд бүтэц гэж харах хэрэгтэй.
Хэрлэн-Говь төслийн байгаль орчны хамгаалалтыг төслийн сул тал мэт бус, урт наслах инженерийн давуу тал болгох бүрэн боломжтой. Ус татах хэмжээг их урсацтай улиралд төвлөрүүлэх, голд үлдэх экологийн доод урсацыг хатуу тогтоох, усан сангийн горимоор гантай үед доод урсгалыг тэтгэх, загас өнгөрүүлэх байгууламж болон автомат ус хаюур төлөвлөх, Хэрлэн голоос Далай нуур хүртэл усны түвшин, чанар, экосистемийг тасралтгүй хянах зэрэг хамгаалалтыг анхнаас нь зураг төсөлд суулгаж болно. Ингэвэл байгаль орчны үнэлгээ нь төслийг хориглох бичиг бус, хөрөнгө оруулагч, орон нутгийн иргэд, хөрш оронд төслийн найдвартай байдлыг нотлох баталгаа болно.
Тиймээс COP17-ийн дараах зорилго нь Хэрлэн-Говийг дахин олон жил ярьдаг мөрөөдөл хэвээр үлдээх бус, хөрөнгө оруулалт татахуйц бэлэн төсөл болгох явдал. Үүнд уур амьсгалын өөрчлөлтийн хувилбар шингээсэн гидрологийн шинэчилсэн тооцоо, нэгдсэн ТЭЗҮ, хуримтлагдах нөлөөллийн үнэлгээ, барилгын үе шат, усны хэрэглэгчдийн дараалал, тариф ба ашиглалтын тогтолцоо, нийтэд нээлттэй мониторингийг нэг багц болгох хэрэгтэй. Уурхайн ус дахин ашиглалт, хот суурины цэвэршүүлэлт, алдагдал бууруулалт нь энэ төслийн өрсөлдөгч биш, харин дамжуулах усны үнэ цэнийг өсгөх хамтрагч арга хэмжээ юм. COP17 энэ бүхэнд хөнгөлөлттэй санхүүжилт, ногоон хөрөнгө, инженерийн технологи, олон улсын хяналтын стандарт татах цонх болж чадна.
Нөгөө том хүлээлт бол “Ногоон хэрэм”, “Тэрбум мод”-ыг тооны уралдаанаас амьд экосистемийн ажил болгох явдал. Албан мэдээллээр 2022-2025 онд 127.96 сая орчим мод, сөөг тарьсан гэжээ. Сайхан тоо. Гэхдээ тарьсан модны тоо бол зардлын баримт, амьд үлдсэн модны тоо л үр дүн. Говьд усны төсөвгүй мод тарих нь цөлжилттэй тэмцэх биш, ховор усаар тайлан услах эрсдэлтэй. Аль зүйл мод, ямар хөрсөнд, ямар усалгаатай, гурав болон таван жилийн дараа хэдэн хувь нь амьд, нэг га талбайд хэдэн төгрөг зарцуулж, салхины элэгдэл, хөрсний чийг, бэлчээрийн ургамалд ямар өөрчлөлт гарсныг нийтэлдэг болох хэрэгтэй.
Ногоон хэрэм гэдэг нь Монголын өмнөд хилээр нэг эгнээ мод татах романтик зураг биш. Хуурай бүсэд мод, сөөг, өвслөг ургамал, элсний механик хамгаалалт, ус хуримтлуулах байгууламж, бэлчээрийн зохицуулалтыг тухайн газрын нөхцөлд хослуулсан ландшафтын ажил юм. НҮБ болон ХХААБ-ын туршлага ч мод тарихыг дангаар нь бус, хөрс-ус-бэлчээрийн цогц арга хэмжээтэй холбохыг зөвлөж байна. Манай “Тэрбум мод” хөдөлгөөн COP17-оос нэг л зүйл авах ёстой: тарьцын тоог бус, амьдралтын хувь ба сэргэсэн газрын га-гаар санхүүжилт олгодог олон улсын жишиг.
Үнэндээ Монголын цөлжилтийн гол фронт нь модноос илүү бэлчээр. 2026 онд нийтэлсэн Бэлчээрийн төлөв байдлын үндэсний тайланд хүн амын ойролцоогоор 30 хувь нь бэлчээрийн мал аж ахуйгаас амьжиргаагаа залгуулж, салбар нь ДНБ-ий 12 орчим хувийг бүрдүүлдэг гэжээ. Дэлхийн банкны судалгаагаар Монгол орны дундаж температур сүүлийн 70 жилд ойролцоогоор 2 хэмээр өсөж, хур тунадас буурснаар бэлчээрийн бүтээмж сулрахын зэрэгцээ малын тоо өсөх дарамт нэмэгдсэн. Малчныг буруутгаад, малыг тоолоод суух нь амархан. Харин хэн өвөлжөө, хаваржаа, нүүдлийн зам, усан цэгийг зохицуулах вэ; бэлчээрээ амраасан малчин орлогоо яаж нөхөх вэ; цөөн боловч ашиг шим өндөр малын зах зээлийг хэн бий болгох вэ гэдэг нь хэцүү.
COP17-оос Монгол Улс бэлчээрийн гэрээ, орон нутгийн хамтын менежмент, малчдын хөдөлгөөнт байдлыг хамгаалах эрх зүйн орчин, үр дүнд суурилсан нөхөн сэргээлтийн төлбөр, зуд-гангийн даатгал, мах ноолуурын мөрдөн баталгаажуулалт зэргийг нэг санхүүгийн багц болгох түншлэл шаардах ёстой. Газрыг амрааж, ургамлын бүрхэвчийг сэргээсэн малчинд төлбөр өгдөггүй мөртлөө доройтлын тухай хуралд тэрбум тэрбумаар зарцуулбал бид зорилгоо андуурчээ гэсэн үг.
Элс, шороон шуурга бол бас зөвхөн Монголын дотоод хэрэг биш. 2026 оны наймдугаар сарын 25-нд COP17-ийн өндөр түвшний арга хэмжээнд НҮБ-ын Байгаль орчны хөтөлбөр энэ асуудлыг хил дамнасан сорилт гэж нэрлээд, шуурганы эх үүсвэрийг зураглах, эх дээр нь газрын доройтлыг бууруулах, бүс нутгийн хамтын ажиллагааг бодит ажил болгохыг уриалсан. Манайхаас боссон бүх тоос гадаадын хотод хүрдэг, эсвэл гадаадаас ирсэн бүх тоос манайх гэсэн хялбар тайлбар хэрэггүй. Харин эх үүсвэрийн хамтарсан зураглал, хиймэл дагуул ба газрын станцын нэгдсэн мониторинг, эрт сэрэмжлүүлэг, нөхөн сэргээлтийн хил дамнасан санхүүжилт хэрэгтэй. Энэ бол Монголд зардал үүрүүлэх биш, хөршүүдтэйгээ хамт эх үүсвэр бууруулах хөрөнгө татах дипломат боломж.
Мөнгө хаанаас гарах вэ гэж асууна. UNCCD-ийн COP17-ийн санхүүгийн хэлэлцүүлэгт дурдсанаар дэлхий 2025-2030 онд газар нөхөн сэргээх, ган, цөлжилтийн зорилтоо биелүүлэхэд жил бүр 355 тэрбум ам.доллар шаардлагатай ч одоогийн хөрөнгө оруулалт 77 тэрбум орчим байна. Жилийн зөрүү нь 278 тэрбум. Харин эс үйлдэх өртөг жилд 878 тэрбум ам.доллар бөгөөд шаардлагатай хөрөнгө оруулалт найм дахин их өгөөж өгөх боломжтой гэж тооцжээ. Өөрөөр хэлбэл мөнгө огт байхгүй биш, хэмжиж болох, орлого ба эрсдэлийн логиктой төсөл дутуу байна.
Монгол Улс COP17-ийн даргын хувьд “манайд мөнгө өг” гэж ерөнхий хүсэлт тавихаас илүү таван бэлэн санал гаргах учиртай. Нэгд, Хэрлэн-Говь төслийг гүний усны мониторинг, ундны усны хамгаалалт, дахин ашиглалттай нэгтгэсэн Говийн усны аюулгүй байдлын хөрөнгө оруулалтын хөтөлбөр. Хоёрт, бэлчээр сэргээсэн үр дүнд малчин, хоршоонд төлбөр олгох зөв шудрага сан. Гуравт, “Тэрбум мод”-ны гурван ба таван жилийн амьдралтыг хараат бусаар баталгаажуулдаг систем. Дөрөвт, уурхай, банк, даатгал, төсвийн хөрөнгийг хослуулсан газрын нөхөн сэргээлтийн санхүүгийн хэрэгсэл. Тавд, Зүүн Хойд Азийн элс, шороон шуурганы эх үүсвэрийг бууруулах бүс нутгийн санаачилга. Төсөл бүр эзэнтэй, төсөвтэй, хугацаатай, хэмжүүртэй байх ёстой.
COP17-ийн амжилтыг хэдэн орны зочин ирсэн, хэдэн арга хэмжээ болсон, түр байгууламж хэдэн ам метр байснаар хэмжвэл хурал маргааш дуусаад л мартагдана. Харин 2029 онд говийн иргэн худгийнхаа усны чанарыг утаснаасаа хардаг болсон уу, уурхай цэвэр усныхаа хэрэглээг бууруулсан уу, бэлчээрийн ургамлын бүрхэвч сэргэсэн үү, тарьсан модноос хэд нь амьд үлдсэн бэ, Монголын төслүүд олон улсын санхүүжилт авч чадсан уу гэдгээр хэмжвэл энэ хурал түүхэнд үлдэнэ.
Бид дараагийн том хурал Монголд болохыг хүлээх шаардлагагүй. Харин энэ хурлаар өөрсдийн хийх ажлыг бусдаар магтуулах биш, бусдын хөрөнгө, мэдлэг, хяналтын стандартыг өөрийн зорилгод уях хэрэгтэй. Ус, бэлчээр, мод, шороон шуурга дөрөв тусдаа сэдэв биш; нэг газрын доройтлын дөрвөн нүүр. COP17-оос монголчуудын хүлээх ёстой зүйл нь сүртэй тунхаг биш, энэ дөрвийг нэг зураг дээр оруулсан, санхүүждэг, хэмжигддэг үндэсний гэрээ юм.
