1. Т.Аюурсайхан: Шударга ёсны “дүр”-ээс шүүхээр яллагдсан нүүрсний хэрэг хүртэл
Төрийн ордонд “Шударга ёс” ярьж, олон нийтийн дэмжлэгийг авч байсан УИХ-ын гишүүн, УИХ-ын дэд дарга асан Т.Аюурсайханы улс төрийн замнал нүүрсний хэргээр цэг тавигдав. Тэрээр 2023 онд нүүрсний хулгайн хэрэгт холбогдож, бүрэн эрхээсээ түдгэлзсэн нь Монголын улс төрд том дуулиан болсон юм.
Т.Аюурсайханыг Авлигатай Тэмцэх Газар (АТГ) болон Прокурорын байгууллагаас “Үндэслэлгүйгээр хөрөнгөжсөн”, “Гэмт бүлэг байгуулсан” болон “Албан тушаалаа урвуулан ашиглаж бусдад давуу байдал олгосон” гэх үндэслэлээр шалгасан. Шүүхээс түүнийг “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн удирдлагуудтай үгсэн тохирч, нүүрс тээвэрлэх, борлуулах квот тогтооход нөлөөлсөн, өөрийн хамаарал бүхий хүмүүсээр дамжуулан ашиг олсон гэж үзсэн. Үүний үр дүнд анхан шатны шүүхээс түүнд 3 жилийн хорих ял оноож, нийтийн албанд томилогдох эрхийг нь 5 жилээр хассан юм.
Гэвч тэрээр ялын тодорхой хувийг эдэлсний дараа саяхан магадлангаар суллагдсан нь олон нийтийн шүүмжлэлийг дагуулаад байна. Олон нийтийн зүгээс “Төрийн өндөр албан тушаалтан нүүрсний хулгай шиг том хэрэгт холбогдсон атлаа маш богино хугацаанд суллагдлаа” хэмээн шударга ёсны зарчимд эргэлзэж буйгаа илэрхийлсээр байна. Т.Аюурсайхан одоо Монголдоо байгаа бөгөөд суллагдсаныхаа дараа төдийлөн ил гарч, улс төрийн мэдэгдэл хийгээгүй байна. Гэвч түүний хэрэг нь Монголын шүүх засаглал ба улс төрчдийн хариуцлагын хэмжүүр болон үлдлээ.
2. Ж.Мөнхбат: Хилийн чанадад “эмчлүүлсэн” улс төрч ба нүүрсний сүүдэр
Монгол Ардын Намын генсек, УИХ-ын гишүүн, ЗГХЭГ-ын дарга гээд улс төрийн оргилд байсан Ж.Мөнхбат 2022 оны сүүлээр дэгдсэн “Нүүрсний хулгай”-н эсэргүүцлийн жагсаалын үеэр хамгийн ихээр нэр холбогдсон хүмүүсийн нэг. Жагсагчид түүнийг нүүрсний квотыг хууль бусаар авдаг, тээвэрлэлтийн компаниудтай холбоотой хэмээн шууд зарлаж байв.
Хуулийн шалгалт ба “Зугталт”: Ж.Мөнхбат нүүрсний хэрэг ид мандаж, хуулийнхан түүнийг шалгаж эхлэх үед өөрийн хүсэлтээр УИХ-ын гишүүний бүрэн эрхээсээ татгалзах өргөдлөө өгсөн. Гэвч тэрээр өргөдлөө өгсөн даруйдаа “ар гэрийн гачигдал, Солонгос улсад эмчилгээ хийлгэх” гэх шалтгаанаар Монгол Улсын хилээр гарч явсан юм. Түүнийг ирэхгүй удаж, АТГ-ын дуудсан цагт ирээгүй тул Интерполоор эрэн сурвалжлах хүртэл асуудал хурцадсан. Энэ нь түүнийг “Хуулиас зугтсан уу, эсвэл үнэхээр өвдсөн үү?” гэх асуултын тэмдэг дор үлдээсэн юм.
Эргэн ирэлт : Урт хугацаанд хилийн чанадад байсан Ж.Мөнхбат саяхан ирсэн даруйдаа АТГ-т очиж мэдүүлэг өгч эхэлсэн бөгөөд одоо түүний хэргийг үргэлжлүүлэн шалгаж байна. Олон нийтийн зүгээс түүнийг “Нам доторх тохиролцооны үр дүнд эх орондоо ирсэн үү?” гэж хардах хэсэг байхад, хуулийн байгууллага түүнд ямар хариуцлага тооцохыг анхааралтай ажиглаж байна. Одоо тэрээр Монголдоо байгаа бөгөөд нүүрсний хэргээс гадна албан тушаал, эрх мэдлээ урвуулан ашигласан байж болзошгүй хэд хэдэн асуудлаар шалгагдаж байгаа юм.
3. Ц.Сандуй: “60 тэрбум”-ын схем ба Төрийн албаны наймаа
Ц.Сандуй бол Монголын улс төрийн түүхэнд “Хар толбо” болон үлдсэн “60 тэрбумын” гэх хэргийн гол дүрийн нэг. НИТХ-ын дарга асан тэрээр төрийн албан тушаалыг мөнгөөр үнэлж, схем зохиосон гэх бичлэгээрээ олон нийтийг цочроосон. Энэ хэрэг нь Монголд төрийн алба хэрхэн завхарсаныг гэрчлэх тод баримт болсон юм.
Шүүхээр тогтоогдсон хэрэг: Ц.Сандуй болон түүний зөвлөх асан А.Ганбаатар нарыг “Төрийн эрх мэдлийг хууль бусаар авах хуйвалдаан зохион байгуулсан” гэх зүйл ангиар ялласан. Хэдийгээр тэд “энэ бол зүгээр л яриа байсан, хэрэгжээгүй схем” гэж өөрсдийгөө өмгөөлж байсан ч шүүхээс тэднийг гэм буруутайд тооцож, хорих ял оноосон. Энэ хэрэг нь Монголын улс төрийн намууд сонгуулийн мөнгөө хэрхэн босгодог, төрийн албаны шат дамжлага хэрхэн “үнэтэй” болдгийг илчилсэн юм.
Ц.Сандуй оноосон ялаа эдэлж дуусаад суллагдсан бөгөөд одоогоор Монголдоо амьдарч байна. Тэрээр улс төрийн тавцангаас бүрэн арчигдсан мэт харагдавч, түүний үлдээсэн “схем” одоо ч төрийн албанд амь бөхтэй байгаа эсэхэд иргэд эргэлздэг. Тэрээр олон нийтийн өмнө ил гарах нь ховордсон ч түүний нэр “60 тэрбум” гэх үгтэй салшгүй холбоотой хэвээр үлдсэн. Монголчуудын хувьд Ц.Сандуй бол авлига, албан тушаалын наймааны “симбол” бөгөөд түүний хэрэг нь төрийн албыг цэвэрлэх шаардлагатайг сануулсаар байдаг.
Дүгнэлт: Эдгээр гурван эрхэм гурвуулаа Монголын төр, засгийн түвшинд шийдвэр гаргаж байсан хүмүүс. Гэвч тэдний нэр холбогдсон хэргүүд нь “Нүүрсний хулгай” болон “60 тэрбум” гэх мэт улсын эдийн засаг, төрийн дархлаанд аюул учруулсан хэргүүд байв.
