Парламентын тухай яриа сүүлийн үед гишүүдийн тоо, намын харьцаа, бүлэглэлийн тохирооноос илүүтэйгээр хариуцлага, ёс зүй, хууль ёсны итгэлцлийн тухай болж хувирлаа. Энэ бол энгийн улс төрийн маргаан биш. Энэ бол хууль тогтоох дээд байгууллага өөрөө нийгмийн өмнө ямар дүр төрхөөр зогсож байгаа тухай асуудал юм.
Нэр бүхий гишүүд хууль, хяналтын байгууллагын түвшинд шалгагдаж болзошгүй гэх мэдээлэл улс төрийн хүрээнд эрчимтэй яригдаж байна. Эцэслэн шийдэгдээгүй ийм асуудлыг болгоомжтой авч үзэх ёстой ч ганц энэ сэдэв өөрөө парламентын нэр хүндэд хангалттай хохирол учруулж байна. Учир нь хууль тогтоогч хүн бусдаас илүү өндөр шалгуур давах ёстой. Хуулийн өмнө тэгш байх зарчмыг өөрөө баталдаг субъект нь өөрөө хуулийн эргэлзээ дагуулж эхэлбэл итгэлцэл хамгийн түрүүнд нурдаг.
Үүн дээр Үндсэн хуулийн маргаан давхацаж байна. Парламентын зарим шийдвэр Үндсэн хуультай зөрчилдсөн эсэх тухай асуудал гарч, Үндсэн хуулийн байгууллагын түвшинд хүртэл хөндөгдөж байгаа нь УИХ-ын институцийн чадавхыг илүү том хэмжээнд эргэлзээнд оруулж байна. Төрийн эрх барих дээд байгууллага өөрөө хууль дээдлэх зарчим дээр асуудал дагуулж эхэлбэл түүний баталсан хууль бүрийн ард улс төрийн сүүдэр дагах эрсдэлтэй.
Нөгөө талаар парламентын дотоод соёл ч асуудал болж байна. Ёс зүй, үг хэллэг, олон нийтийн өмнөх авир араншингийн тухай шүүмжлэл олонтаа давтагдаж, хууль тогтоогчид өөрсдөө нийгэмд тогтоосон босгоо давахгүй байна гэсэн ойлголт түгээмэл болжээ. Энэ нь хууль зүйн маргаанаас дутахгүй ноцтой. Учир нь хууль зөвхөн заалтаар амьдардаггүй, түүнийг баталж буй хүмүүсийн үлгэрлэлээр ч тогтдог.
Ийм нөхцөлд УИХ тарах тухай яриа гарч байгаа нь санаандгүй зүйл биш. Хуульд парламент хугацаанаасаа өмнө тарах боломж бий. Гэвч гол асуулт нь “тарна уу, үгүй юу” гэдэг дээр бус, “энэ парламент өөрийгөө засах чадвартай юу” гэдэг дээр байна. Хэрэв дотоод хариуцлага, ил тод байдал, ёс зүйн босго ажиллахгүй бол тарах тухай яриа аяндаа хүчтэй болно. Харин өөрийгөө цэгцэлж, олон нийтийн өмнө бодит хариуцлагын дохио өгч чадвал үлдэх шалтгаанаа хамгаалж чадна.
Тиймээс хаврын чуулганаар зөвхөн хууль хэлэлцэхгүй. Парламент өөрөө иргэдийн шүүлт, итгэл, эргэлзээний өмнө шалгагдана. Энэ шалгалтад унах уу, давах уу гэдэг нь цөөн хэдэн улстөрчийн хувь заяанаас илүүтэй төрийн институцийн ирээдүйтэй холбоотой юм.
